Naar Kidszone
7

Kruispunt in puin

Van tolweg het Wervelaantje, met fraaie bomen in het middenpad, naar de drukke doorgaande verkeersader die het nu is.

Kruispunt in puin

Van tolweg naar verkeersknooppunt

De Laan van Nieuw Oost-Indië, 'Laan van NOI' - in de volksmond, was in de zeventiende eeuw een tolweg. In 1894 was de aanleg van Bezuidenhout zo ver gevorderd dat de weg werd verbreed vanaf de Bezuidenhoutseweg bebouwd met grote herenhuizen. Na de opheffing van de tol in 1928 nam het verkeer snel toe. De bomenrij in het midden van de weg werd gekapt om ruimte te maken voor de groeiende stroom auto's.

Op dit kruispunt stond het rust- en herstellingsoord Juliana van Stolberg, dat in 1934 was verbouwd tot winkel in luxe huishoudelijke artikelen en speelgoed. Na het bombardement werd op die plek in 1961 de gereformeerde Christus Triumfatorkerk gebouwd.

Eindredactie: Stichting 3 maart 1945

Joodse historie in de wijk

Den Haag en ook Bezuidenhout kende veel Joodse inwoners voor de oorlog. Dat bracht ook Joodse scholen en synagoges voort. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was in het herenhuis aan de Van Imhoffstraat 50, een pand uit het begin van de 20ste eeuw, bijvoorbeeld korte tijd een Joodse school gevestigd.

Al in de 18de eeuw kende Den Haag Joods onderwijs. Hoewel Joodse kinderen vanaf 1798 ook naar openbare scholen mochten, brachten veel Joodse inwoners hun kinderen naar een Joodse school. Na de onderwijswet van 1857 richtten deze scholen zich op godsdienstonderwijs. Door de onderwijswet van 1920 werd het evenwel mogelijk om godsdienstonderwijs te volgen aan een openbare school. Hierdoor verdwenen de zelfstandige joodse scholen. Maar toen Joodse scholieren vanaf september 1941 niet meer welkom waren op reguliere scholen, besloot de Gemeente Den Haag apart onderwijs te organiseren voor deze scholieren.

Joodse Montessori scholieren

Het meest bekend is het Joods Lyceum Fisherstraat. Deze school werd gevestigd in een leegstaande school in Transvaal. Al na een jaar moest de school verhuizen naar de Bezemstraat, waar nu de Spuimarkt is te vinden. Het herverdelen van alle Joodse scholieren én de Joodse onderwijzers kostte veel tijd. Want bijvoorbeeld ook het bijzonder onderwijs kende Joodse leerlingen. Waarschijnlijk werd het pand aan de Van Imhoffstraat gebruikt voor de Joodse leerlingen van alle Montessori-scholen in Den Haag. De tijdelijke Joodse scholen waren tot 30 september 1943 in gebruik.

Synagogen in Bezuidenhout

Zoals blijkt uit de tijdelijke vestiging van een Joodse school in Bezuidenhout, kende Den Haag een grote Joodse gemeenschap. Voor de Tweede Wereldoorlog groeide de joodse gemeenschap in Den Haag aan tot 17.000 mensen. De stad kende dan ook diverse synagogen. De synagoge in Bezuidenhout was achtereenvolgens gevestigd aan de François Valentijnstraat 88 (1917-1925), de 3e van der Boschstraat 8 (1925-1937) en de 2e De Carpentierstraat 141d (1937-1945). Sinds 1986 bevindt de synagoge zich achter de onopvallende gevel van de Cornelis Houtmanstraat 11. De synagoge in de 2e De Carpentierstraat werd in 1959 bioscoop Du Midi. Nadat het pand in 1994 is afgebroken, zijn op deze plek woningen gebouwd.

Tekst: Mariska Kastelic 
Bronnen: websites jhm.nl, joodsecanon.nl, joodserfgoeddenhaag.nl
Beeld: Haags Gemeentearchief 
Eindredactie: Stichting 3 maart 1945

Geliefd Joodse schrijver

Voor de oorlog woonde de familie Van Zuiden aan de Van Imhoffstraat 50. Een Joodse gezin met twee kinderen. Vader Désiré Samuel van Zuiden was schrijver en lid van de geschiedkundige vereniging Die Haghe. 

Van Zuiden was een beoefenaar van de joodse historiografie, met name van de joden en de joodse gemeenschap in Den Haag. In 1913 publiceerde hij 'De Hoogduitsche Joden in 's Gravenhage vanaf hunne komst tot op heden'. Van Zuiden overleed in 1941. In zijn necrologie in Het Joodsche Weekblad van 18 juli 1941 werd hij geroemd om zijn publicaties over de familie Boas. Deze bankiersfamilie speelde in de 18de eeuw een belangrijke rol in het (Haagse) culturele leven. Sinds 2015 hangt voor het Chaj-centrum (Joods sociaal-cultureel centrum) in de Spaarwaterstraat 18 portretten van Haagse joden, waaronder een van Tobias Boas. 

De Haagse straatnamen

Van Zuiden publiceerde ook een uitgave over de Haagse straatnamen. Onder de titel “Haagsche straatnamen in hun afkomst en beteekenis nagespoord en toegelicht (Gouda 1909)” werden veel Haagse straten nader geduid. Zo was daarin te lezen dat de Kanonstraat, net ten Westen van het Malieveld, is genoemd naar de kanongieterij die daar in 1665 werd gebouwd.

Tekst: Mariska Kastelic 
Beeld: website joodsmonument.nl
Bronnen: Het Joodsche Weekblad, 18 juli 1941
Eindredactie: Stichting 3 maart 1945

Canadezen bevrijden het Bezuidenhout

Op 8 mei 1945 reden tanktroepen van de Canadese 1 ste Armoured Brigade en gemotoriseerde infanterievan de 1ste Divisie over de Laan van Nieuw Oost-Indië richting het centrum

We zijn bevrijd!

Al op 4 mei hoorde André de Weijert (1935) zijn buurvrouw op de Carel Reinierszkade met veel lawaai de trap opkomen, "We zijn bevrijd", riep ze buiten adem, "de oorlog is afgelopen". Met rood-wit-blauwe vlaggen gaan de eerste Hagenaars de voorzichtig de straat op. De politie moet dit vroege feest echter verstoren. De bevrijding is nog niet officieel en de Duitsers zijn nog in de stad.

Enkele dagen later is de bevrijding dan eindelijk officieel. Canadese tanktroepen trekken over de Laan van NOI het Bezuidenhout binnen. De soldaten zwaaien naar de meiden en delen royaal sigaretten uit om goede sier te maken. In een periode met fantastisch mooi lenteweer kan uitbundig de bevrijding worden gevierd.

Hokey-Pokey

Jose Campbell-van der Heyden herinnerde het volgende: "Mijn vader was één van de organisatoren van het Bevrijdingsfeest op het speelterrein van Meneer Maalderink in de Van Heutszstraat. Hij had de hand kunnen leggen op flessen jenever, die uit kopjes gedronken werd. Eén van de buren speelde de piano. Iedereen danste de hokey-pokey en daarna gingen ze aan een slinger het blok om".

Tekst: Alexander Bary
Bronnen: De Bevrijding van Bezuidenhout van F.J.A.M Helm, Oud Hagenaar, 15 april 2014; Eindelijk bevrijd, Haagse Tijden, de tijdlijn van de Haagse geschiedenis; Veel warme herinneringen aan het Bezuidehout' door Jose Campbell-van der Heyden in Herinneringen van Bezuidenhouters III, Ronald van Onselen, 2007
Beeld: Haags Gemeentearchief
Eindredactie: Stichting 3 maart 1945

Kerk krijgt mooie plek toegewezen

Na het bombardement van 1945 ontbrandde een langdurige strijd om een zeer gewild stukje grond van Bezuidenhout op de hoek van de Laan van Nieuw Oost-Indië en de Juliana van Stolberglaan. De Christus Triumfatorkerk zegevierde en mocht zich hier vestigen.

Velen hadden het oog laten vallen op dit stukje grond, waar vóór het bombardement een van vele kamers voorzien herenhuis had gestaan. Vanwege een onopgeloste erfkwestie bleef de grond echter jaren lang braak liggen. Gegadigden hadden de keus: afwachten of afhaken. Na veel discussie wees het stadsbestuur het begeerde plekje uiteindelijk toe aan de Gereformeerde Kerk 's-Gravenhage-Oost.

Niet zonder discussie

Na het uitschrijven van een prijsvraag koos het kerkbestuur in 1958 een ontwerp van de bekende architect G. Drexhage. Opnieuw ontstond er strijd. Kerkgangers en omwonenden hadden kritiek,vooral op de 42 meter hoge vrijstaande witte betonnen klokkentoren. En ook de naamgeving van de uiteindelijk in 1962 in gebruik genomen 'blikvanger' werd onderwerp van felle discussie. De kerkenraad schreef opnieuw een prijsvraag uit. Uit de vele inzendingen kwam 'Christus Triumfator' als overwinnaar te voorschijn.

Tekst: Carel Wiemers
Beeld: Carel Wiemers
Eindredactie: Stichting 3 maart '45

Aan de familie Kuipers ...

Onderstaand een fragment uit de brief die cabaretier Paul van Vliet schreef aan zijn Friese pleeggezin naar aanleiding van zijn verblijf daar tijdens de Hongerwinter van 1944-45. Paul van Vliet woonde met zijn familie in de Juliana van Stolberglaan. Hij was 9 jaar toen hij tijdens de Hongerwinter zonder zijn ouders van Den Haag naar Friesland werd gebracht om daar aan te kunnen sterken. Hij maakte het bombardement op Bezuidenhout vanuit Friesland op afstand mee.

"… In de loop van de 3de maart 1945 werden wij opgeschrikt door vage berichten over een bombardement op Den Haag. De verbindingen waren in die dagen gebrekkig en pas de volgende dag werd duidelijk dat het Bezuidenhout was plat gegooid. Een blunder van de geallieerden, die zich in de kaart coördinaten hadden vergist.

Gelukkig kregen we snel te horen dat onze ouders nog leefden. Ze waren na de eerste golf bommen in de kelder gekropen. Mijn vader was daarna naar boven gerend om wat spullen bij elkaar te graaien. In de paniek pakte hij het verkeerde en nutteloze en liet het kostbare en noodzakelijke liggen. Toen ons huis bij de tweede golf vol werd geraakt en in brand vloog, durfden mijn ouders niet langer in de kelder te blijven zitten en vluchtten de straat op. De torenspits van de Mariakerk kletterde voor hun voeten naar beneden en mijn vader kon mijn moeder nog net voor het vallende puin wegsleuren.

De keuze om ons naar Friesland te sturen werd die dag nadrukkelijk gerechtvaardigd: met z'n zessen waren we er nooit allemaal levend uit gekomen."


Bron: Brief "Aan de familie Kuipers mijn Friese pleeggezin in de Hongerwinter van 1945." van cabaretier Paul van Vliet, voorgelezen tijdens de opening op 22 april 2015 van de tentoonstelling 'Naar de Boeren – Kinderevacuaties in de Hongerwinter' in het Haags Historisch Museum.
Eindredactie: Stichting 3 maart '45.

Gewonden naar St. Antoniushove

Een logische vluchtroute vanuit Bezuidenhout liep naar Voorburg. Er waren op 3 maart 1945 immers ook bommen gevallen bij het Malieveld en Korte Voorhout. En het Haagse Bos en Benoordenhout waren Sperrgebiet.

Familie in Voorburg

Diverse inwoners van Bezuidenhout hadden familie of kennissen in Voorburg. Zij konden daar terecht na het bombardement. Ook de ziekenzaal van St. Antoniushove aan het Oosteinde in Voorburg ving de slachtoffers uit Bezuidenhout op. 

Militaire kliniek

St. Antoniushove was in 1913 gestart als pension voor welgestelde ouderen. De ziekenzaal was ook bedoeld voor omwonenden. De behoefte aan ziekenzorg groeide sneller dan de ouderenzorg. Zo ontstond het ziekenhuis dat nu nog steeds bestaat. Met de mobilisatie werd St. Antoniushove een militaire kliniek voor de troepen die in Voorburg waren gelegerd. Het verzorgde de gewonden van de Slag om Ypenburg. Vijf jaar later behandelde St. Antoniushove meer dan 300 gewonden uit Bezuidenhout en nam 100 zwaargewonden op.

Vluchtelingen op film

Van de vlucht van Bezuidenhout naar Voorburg werden bij toeval filmopnamen gemaakt. De Duitse cameraman Rudi Hornecker woonde met zijn gezin in Voorburg. Hij werd ingeschakeld door de Duitsers, maar maakte ook eigen opnamen. Zijn bekendste film is 'Honger' (1945).

Tekst: Mariska Kastelic 
Beeld: Gemeentearchief Den Haag
Bronnen: De Hongerwinter, David Barnouw, Peter Bosma
Eindredactie: Stichting 3 maart '45

Reacties van ooggetuigen

"in nachtkleding op sloffen"

Bewerkt naar een verslag in het Babyboek van M.J. Lagaay-Braam, geboren in 1944
'Op straat hing een zware mist van kalkpoeder (...). We stonden met z’n drietjes onder de trap in de vestibule en wachtten ons lot af. Elk moment verwachtten we het einde (...). Buiten renden mensen in paniek richting Voorburg, velen nog in nachtkleding op sloffen, totaal ontredderd. Met de baby in de wagen en wat dekens en rommel er bovenop zijn we met fiets en vluchtkoffer, tezamen met duizenden anderen naar Voorburg gevlucht'.
Bewerkt naar een verslag in het Babyboek van M.J. Lagaay-Braam, geboren in 1944
Mevrouw Boin-Scholtes, woonde destijds in de Van der Wijckstraat 9 en was 3 jaar ten tijde van het bombardement.
“Tijdens bombardement moesten we onder tafel gaan zitten. Daarna vluchtte mijn moeder met een kinderwagen met onze 4 weken oude baby en zusje van 2 jaar, ik liep er naast. We gingen via de Schenkkade-Binckhorst naar Prinses Mariannelaan in Voorburg waar de zuster van mijn moeder woonde. Onze vader was in Friesland eten halen.”
Mevrouw Boin-Scholtes, woonde destijds in de Van der Wijckstraat 9 en was 3 jaar ten tijde van het bombardement.
Mevrouw De Kort, woonde destijds in de Zuideindseweg in Delfgauw en was 10 jaar ten tijde van het bombardement.
“Als 10-jarig meisje logeerde ik met mijn 5-jarig zusje op een boerderij in Delfgauw. Op een morgen, de zon scheen uitbundig, hoorde ik enorm gedreun. Het leek op onweer. We lagen op bed. Plotseling was de boerendochter op de zolderkamer waar wij sliepen. “Het onweert” riep ze. Hoe kan dat nou dacht ik, de zon schijnt. Ze praatte maar door. Ze wilde ons geruststellen bleek later. Later op de dag kwam een broer van de boer uit Voorburg langs. Die vertelde dat het een bombardement was geweest. Mensen stroomden de stad uit finaal ontredderd!”
Mevrouw De Kort, woonde destijds in de Zuideindseweg in Delfgauw en was 10 jaar ten tijde van het bombardement.
Downloads
Voor het bombardement
Na het bombardement
© 2017 - Stichting 3 maart '45 / BB45
Colofon  |  Disclaimer  |  Realisatie:  Branding & more / Pixel&Code